انواع قهوه و ویژگی‌های آن‌ها  {راهنمای جامع برای دوستداران قهوه}

وقتی صحبت از قهوه می‌شود، اغلب افراد تنها به «اسپرسو» یا «قهوه ترک» فکر می‌کنند. اما حقیقت این است که قهوه دنیای وسیعی دارد؛ از نوع دانه‌ها و رست آن‌ها گرفته تا روش دم‌آوری و طعم نهایی در فنجان. هر انتخابی می‌تواند تجربه‌ای کاملاً متفاوت برایت بسازد.
در این مقاله، به عنوان یک مرجع آموزشی در حوزه قهوه، می‌خواهیم انواع قهوه و ویژگی‌های آن‌ها را بررسی کنیم؛ به‌گونه‌ای که پس از مطالعه، دیدی عمیق‌تر نسبت به این نوشیدنی شگفت‌انگیز پیدا کنی

قهوه عربیکا 

خاستگاه و تاریخچه:

قهوه عربیکا بومی کوه‌های اتیوپی است. روایت‌های تاریخی می‌گویند کشف قهوه به قرن‌ها پیش در اتیوپی بازمی‌گردد، جایی که چوپانان محلی متوجه شدند بزهایشان پس از خوردن میوه‌های گیاه قهوه پرانرژی‌تر می‌شوند. از آنجا، دانه قهوه ابتدا به یمن رسید و در قرون میانه از بندر موکا (Mocha) به جهان اسلام و سپس به اروپا معرفی شد.
یمنی‌ها اولین کسانی بودند که قهوه عربیکا را به‌طور سازمان‌یافته کشت کردند و به همین دلیل نام «عربیکا» به آن داده شد. بعدها این گونه توسط استعمارگران پرتغالی و هلندی به آمریکای لاتین (برزیل، کلمبیا) و آسیا (هند، اندونزی) برده شد و به سرعت گسترده شد.

ویژگی‌های گیاه:

• عربیکا در ارتفاعات بالا (۱۲۰۰ تا ۲۰۰۰ متر) رشد می‌کند.
  
• نسبت به تغییرات اقلیمی و بیماری‌ها حساس‌تر است، به همین دلیل کشت آن دشوارتر و پرهزینه‌تر است.
  
• رشد کندتر آن باعث می‌شود طعم‌های پیچیده‌تر و عطریات بیشتری در دانه شکل بگیرد.
  

ویژگی‌های طعمی و عطری:

• طعم: ملایم‌تر، متعادل‌تر، با اسیدیته خوشایند و در بعضی رده‌ها کمی شیرینی طبیعی.
  
• عطر: نت‌های میوه‌ای (مرکبات، توت‌ها) و گاهی گلی (یاس، یاسمن) که آن را از روبوستا متمایز می‌کند.
  
• کافئین: کمتر از روبوستا (حدود نصف). همین موضوع باعث می‌شود طعمش نرم‌تر و تلخی‌اش کمتر باشد.
  

محبوبیت و جایگاه جهانی:

امروزه حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد تولید قهوه جهان از گونه عربیکا است. کشورهایی مثل برزیل و کلمبیا از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آن هستند. قهوه‌های تک‌خاستگاه (Single Origin) که در کافه‌های تخصصی سرو می‌شوند، اغلب از دانه عربیکا هستند.

کاربرد:

• به دلیل طعم پیچیده و عطریات ظریف، عربیکا برای اسپرسوهای تخصصی انتخاب اول است.
  
• در ترکیب‌های قهوه دمی (مثل V60 یا کمکس) عالی عمل می‌کند و جزئیات طعمی‌اش آشکار می‌شود.
  
• در برخی موارد برای متعادل کردن تلخی روبوستا در ترکیب‌های اسپرسو استفاده می‌شود.
  

عربیکا همان قهوه‌ای است که بیشتر عاشقان قهوه تخصصی می‌شناسند و دوست دارند؛ قهوه‌ای با اصالت اتیوپیایی، تاریخچه یمنی، و گستردگی جهانی. نوشیدن آن بیشتر شبیه یک تجربه عطری و حسی است تا صرفاً دریافت کافئین.

قهوه روبوستا (Robusta)

خاستگاه و تاریخچه:
قهوه روبوستا بومی آفریقای مرکزی و غربی است؛ به‌ویژه کشورهایی مثل اوگاندا و کنگو. این گونه دیرتر از عربیکا شناخته شد (قرن نوزدهم) اما خیلی سریع به دلیل مقاومت بالایش در برابر بیماری‌ها و شرایط سخت آب‌وهوایی گسترش پیدا کرد. نام «روبوستا» از کلمه‌ی Robust به معنای «مقاوم» گرفته شده، چون در برابر گرما، رطوبت و آفات بسیار پایدارتر از عربیکاست. امروز کشورهای ویتنام، برزیل و اندونزی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان روبوستا در جهان هستند.

ویژگی‌های گیاه:

• در ارتفاعات پایین‌تر (۲۰۰ تا ۸۰۰ متر) رشد می‌کند.
  
• مقاومت بالایی در برابر بیماری‌ها و تغییرات اقلیمی دارد، به همین دلیل کشت آن آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر است.
  
• سریع‌تر از عربیکا رشد می‌کند و محصول بیشتری می‌دهد.
  

ویژگی‌های طعمی و عطری:

• طعم: تلخ‌تر، تندتر و گاهی همراه با نت‌های خاکی و چوبی. نسبت به عربیکا پیچیدگی عطری کمتری دارد.
  
• بدنه: قوی‌تر و سنگین‌تر، با بافتی ضخیم‌تر.
  
• کافئین: تقریباً دو برابر عربیکا؛ همین موضوع باعث می‌شود هم تلخ‌تر باشد و هم انرژی بیشتری بدهد.
  
• کرما: روبوستا کرمای غلیظ‌تر و پایدارتر تولید می‌کند که برای اسپرسو اهمیت زیادی دارد.
  

محبوبیت و جایگاه جهانی:
حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد تولید قهوه جهان را روبوستا تشکیل می‌دهد. بیشترین سهم تولید متعلق به ویتنام است که به‌تنهایی نزدیک به نیمی از روبوستای جهان را تأمین می‌کند.

کاربرد:

• روبوستا به‌تنهایی کمتر به‌صورت قهوه دمی مصرف می‌شود، چون طعم تلخ و ساده‌تری دارد.
  
• اما در اسپرسوهای ایتالیایی و ترکیب‌های اسپرسو نقش اصلی را بازی می‌کند:
  
  • کرمای غلیظ‌تر ایجاد می‌کند.
    
  • بدنه قهوه را تقویت می‌کند.
    
  • کافئین بالاتر و طعم قوی‌تر به نوشیدنی می‌دهد.
    
• بسیاری از برندهای تجاری برای ایجاد تعادل بین عطریات ظریف عربیکا و قدرت روبوستا، آن‌ها را با نسبت‌های مختلف ترکیب می‌کنند.
  

 خلاصه: روبوستا قهوه‌ای است مقاوم، پرانرژی و قوی. اگر عربیکا را نماد ظرافت و پیچیدگی بدانیم، روبوستا نماد قدرت و شدت است. ترکیب این دو با هم است که امروزه پایه‌ی بسیاری از اسپرسوهای کلاسیک ایتالیایی و ترکیب‌های محبوب جهانی را شکل می‌دهد.

قهوه لیبریکا (Liberica)

خاستگاه و تاریخچه:
قهوه لیبریکا بومی آفریقای غربی، به‌ویژه کشور لیبریا است و نامش هم از همین‌جا گرفته شده. این گونه در قرن نوزدهم به شهرت رسید، زمانی که بیماری «زنگ قهوه» بخش بزرگی از مزارع عربیکا را نابود کرده بود. به دلیل مقاومت نسبی لیبریکا در برابر این بیماری، کشت آن در برخی کشورها گسترش پیدا کرد. با این حال، به اندازه عربیکا و روبوستا جهانی نشد. امروز بیشترین تولید و مصرف آن در فیلیپین، مالزی و اندونزی است و در بازار جهانی سهم کمی دارد.

ویژگی‌های گیاه:

• دانه‌های آن بزرگ‌تر و کشیده‌تر از عربیکا و روبوستا هستند.
  
• درخت لیبریکا بسیار بلند می‌شود (تا ۲۰ متر) و برداشت آن نسبت به سایر گونه‌ها دشوارتر است.
  
• نسبت به شرایط آب‌وهوایی مقاوم‌تر است، اما به دلیل بهره‌وری کمتر و سختی برداشت، کشت آن محدود مانده.
  

ویژگی‌های طعمی و عطری:

• طعم: خاص و متفاوت؛ اغلب با نت‌های چوبی، دودی و خاکی شناخته می‌شود. در برخی نمونه‌ها، رایحه‌ای گلی و میوه‌ای هم احساس می‌شود.
  
• بدنه: سنگین‌تر از عربیکا، اما پیچیدگی کمتری دارد.
  
• این ویژگی‌ها باعث شده برای بعضی افراد طعمش جذاب و منحصربه‌فرد باشد، و برای بعضی دیگر غیرمعمول و حتی غریب.
  

کاربرد و محبوبیت:

• لیبریکا در سطح جهانی سهمی کمتر از ۲ درصد تولید قهوه را دارد.
  
• بیشتر در فیلیپین و بخش‌هایی از مالزی مصرف می‌شود و جزئی از هویت قهوه‌ای این مناطق است.
  
• گاهی برای ترکیب با دیگر گونه‌ها به‌کار می‌رود تا به نوشیدنی بدنه و رایحه‌ای خاص اضافه کند.
  

 خلاصه: لیبریکا قهوه‌ای کمیاب و متفاوت است؛ با دانه‌های درشت، طعمی خاص و رایحه‌ای چوبی–گلی. اگر عربیکا را ظریف و روبوستا را قوی بدانیم، لیبریکا را می‌توان خاص و غیرمعمول نامید؛ قهوه‌ای برای کسانی که دوست دارند تجربه‌ای متفاوت و منحصربه‌فرد داشته باشند.

قهوه اکسلسا (Excelsa)

خاستگاه و تاریخچه:
قهوه اکسلسا در اصل در آسیای جنوب‌شرقی کشف شد و امروز بیشتر در کشورهایی مثل ویتنام و فیلیپین کشت می‌شود. این گونه مدت‌ها به‌عنوان یک گونه‌ی مستقل شناخته می‌شد، اما در سال ۲۰۰۶ از نظر گیاه‌شناسی در دسته‌ی لیبریکا قرار گرفت. با این حال، به دلیل ویژگی‌های طعمی بسیار متفاوت، همچنان در بازار جهانی با نام «اکسلسا» شناخته می‌شود.

ویژگی‌های گیاه:

• درخت اکسلسا بسیار بلند است (تا ۲۰ متر) و شباهت زیادی به لیبریکا دارد.
  
• مقاومت نسبی در برابر تغییرات آب‌وهوایی دارد، اما تولید آن محدود است و سهم کمی از بازار جهانی دارد.
  

ویژگی‌های طعمی و عطری:

• طعم: میوه‌ای، روشن و کمی ترش‌مزه (اسیدیته بالا).
  
• اغلب با نت‌های میوه‌های استوایی و گاهی توت‌مانند توصیف می‌شود.
  
• در مقایسه با عربیکا یا روبوستا، طعم آن غریب‌تر و خاص‌تر است؛ برای بعضی‌ها جذاب و برای بعضی دیگر چالش‌برانگیز.
  

کاربرد و محبوبیت:

• اکسلسا به‌تنهایی کمتر مصرف می‌شود، چون طعم خاص و گاهی تند آن ممکن است برای همه خوشایند نباشد.
  
• بیشتر به‌عنوان بخشی از ترکیب‌های قهوه به کار می‌رود تا طعم نهایی را پیچیده‌تر، لایه‌دارتر و میوه‌ای‌تر کند.
  
• سهم آن از تولید جهانی بسیار کم است (کمتر از ۱٪)، اما در میان علاقه‌مندان به قهوه‌های خاص جایگاه ویژه‌ای دارد.
  

 خلاصه: اکسلسا را می‌توان «ادویه‌ی دنیای قهوه» دانست؛ دانه‌ای کمیاب که با طعم میوه‌ای و ترش‌مزه‌ی خود، ترکیب‌های قهوه را از یکنواختی بیرون می‌آورد و عمق و پیچیدگی بیشتری به فنجان می‌بخشد.

تأثیر نوع رست بر ویژگی قهوه 

رست روشن (Light Roast): اسیدیته بالاتر، طعم میوه‌ای و عطرهای ظریف.

رست متوسط (Medium Roast): تعادل بین اسیدیته و تلخی، محبوب‌ترین انتخاب.

رست تیره (Dark Roast): تلخی بیشتر، رایحه دودی و کاراملی، مناسب اسپرسوهای قوی.

تأثیر روش دم‌آوری بر تجربه قهوه 

قهوه ترک: بدنه غلیظ، ذرات معلق، رایحه قوی.

اسپرسو: عصاره‌گیری سریع، غلیظ و پرقدرت.

قهوه فرانسه (فیلتری): سبک، شفاف و متعادل.

قهوه دمی (Pour Over): طعم شفاف با جزئیات عطری و طعمی.

پاسخ به یک باور غلط رایج انواع قهوه

خیلی‌ها فکر می‌کنند هرچه قهوه تلخ‌تر باشد، کیفیت آن بالاتر است.
اما حقیقت این است که تلخی صرفاً نتیجه رست تیره یا روبوستا بیشتر است و به معنای کیفیت بالاتر نیست. قهوه باکیفیت، تعادلی بین اسیدیته، شیرینی و تلخی دارد.

جمع‌بندی 

چهار نوع اصلی قهوه: عربیکا، روبوستا، لیبریکا و اکسلسا.

ویژگی قهوه تحت‌تأثیر نوع دانه، رست و روش دم‌آوری تغییر می‌کند.

شناخت این تفاوت‌ها به تو کمک می‌کند تجربه‌ای آگاهانه‌تر از نوشیدن قهوه داشته باشی.

اگر می‌خواهی یادگیری قهوه را از سطح شناخت دانه‌ها تا مهارت‌های باریستایی به‌صورت عملی پیش ببری، همین حالا در دوره باریستا شو آرسس ثبت‌نام کن و با اعتمادبه‌نفس وارد دنیای حرفه‌ای قهوه شو.