قهوه امروز بخشی از زندگی روزمره‌ی میلیاردها انسان در سراسر جهان است؛ نوشیدنی‌ای که فراتر از طعم، به یک فرهنگ جهانی تبدیل شده است.آنچه در تاریخچه قهوه در ایران و جهان می‌خوانیم، تنها داستان یک نوشیدنی نیست؛ بلکه سفری فرهنگی و تمدنی است. از کوه‌های یمن و دشت‌های حبشه تا کافه‌های مدرن تهران.
در این مقاله از آرسس، به‌صورت کامل و گام‌به‌گام تاریخچه قهوه در ایران و جهان را مرور می‌کنیم؛ از کشف نخستین دانه‌ها تا شکل‌گیری کافه‌ها و صنعت قهوه مدرن.

آغاز ماجرا در جهان: کشف قهوه در اتیوپی

بر اساس روایت‌های تاریخی، منبع اصلی قهوه به قرن نهم میلادی در اتیوپی بازمی‌گردد. در افسانه‌ای مشهور، چوپانی به نام کالدی (Kaldi) متوجه شد بزهایش پس از خوردن میوه‌های قرمز درختی خاص، پرانرژی و بی‌قرار می‌شوند. او خود نیز آن میوه‌ها را امتحان کرد و تأثیر بیدارکننده‌اش را تجربه نمود. همان‌جا بود که بشر برای نخستین بار با دانه‌ای آشنا شد که بعدها به نماد هوشیاری، گفتگو و تمدن تبدیل شد. از همین‌جا، نخستین فصل از تاریخچه قهوه در جهان آغاز شد.

از یمن تا مکه: تولد نوشیدنی مقدس

قهوه از اتیوپی به یمن راه یافت، در این مرحله از تاریخچه قهوه در ایران و جهان، قهوه از یک کشف محلی به نوشیدنی‌ای مذهبی تبدیل شد که پایه‌ی آیین‌های شبانه‌ی صوفیان بود.

 در قرن پانزدهم، بندر موخا (Mocha) در یمن به مرکز تجارت قهوه تبدیل شد؛ شهری که نامش بعدها الهام‌بخش نوشیدنی "موکا" شد.
یمنی‌ها نخستین کسانی بودند که دانه قهوه را برشته، آسیاب و دم کردند وقهوه را به‌عنوان نوشیدنی‌ای روحانی و مقدس شناختند.این مرحله را می‌توان نقطه‌ی تثبیت اولیه در تاریخچه قهوه در جهان دانست.

گسترش قهوه به جهان اسلام و عثمانی

در قرن شانزدهم، قهوه از طریق بازرگانان عرب به مصر، شام و سپس به امپراتوری عثمانی رسید.
در قسطنطنیه (استانبول امروزی)، مفهوم قهوه‌خانه برای نخستین بار شکل گرفت؛ نقطه‌ای مهم در تاریخچه قهوه در ایران و جهان که بعدها الهام‌بخش فرهنگ کافه‌های اروپایی شد و قهوه خانه ها، مکان‌هایی برای گفتگو، شعر، سیاست و اندیشه شدند.
عثمانی‌ها قهوه را با سبک خاص خود دم می‌کردند همان قهوه ترک که امروزه نیز محبوب است.
در همین دوران، قهوه از کالایی مذهبی به نوشیدنی اجتماعی تبدیل شد.
این مرحله نقش مهمی در توسعه فرهنگی و اجتماعی قهوه داشت و یکی از ارکان اصلی تاریخچه قهوه در جهان به‌شمار می‌رود.

ورود قهوه به اروپا: از ممنوعیت تا محبوبیت

قهوه در قرن هفدهم میلادی از طریق بندر ونیز وارد اروپا شد.
در ابتدا روحانیون مسیحی آن را «نوشیدنی شیطان» می‌خواندند، اما پاپ کلمنت هشتم پس از چشیدن آن گفت: «این نوشیدنی چنان خوش‌طعم است که حیف است فقط کافران از آن بنوشند!»
به‌زودی قهوه‌خانه‌ها در لندن، پاریس و وین رشد کردند و به مراکز تفکر، تجارت و انقلاب‌های فکری تبدیل شدند. این دوران را می‌توان اوج تاریخچه قهوه در جهان از منظر فرهنگی دانست زمانی که قهوه با اندیشه و علم گره خورد.

ورود قهوه به ایران: از صفویه تا قاجار

در مورد تاریخچه قهوه در ایران، شواهد نشان می‌دهد قهوه برای نخستین‌بار در دوران صفویه شناخته شد و این رویداد، نقطه‌ی عطفی در تاریخچه قهوه در ایران و جهان به‌حساب می‌آید. در میانه‌ی قرن شانزدهم، قهوه‌خانه‌هایی در شهرهایی مانند اصفهان، شیراز و قزوین شکل گرفتند.
اما قهوه در آن زمان نوشیدنی رایج مردم نبود؛ تنها در میان طبقات اشراف، دربار و اهل علم مصرف می‌شد. در دوران صفوی، قهوه‌خانه‌ها بیشتر محلی برای شعرخوانی، نقالی و سیاست بودند تا نوشیدن قهوه؛ جایی که فرهنگ گفت‌وگو در ایران شکل تازه‌ای گرفت.

دوران قاجار: جایگزینی قهوه با چای

با گسترش روابط تجاری ایران با هند و چین، چای به‌تدریج جای قهوه را گرفت. تغییر ذائقه ایرانیان از قهوه به چای، یکی از فصل‌های منحصربه‌فرد در تاریخچه قهوه در ایران و جهان است که فقط در فرهنگ ایرانی رخ داده.
در دوران قاجار، به‌ویژه زمان ناصرالدین‌شاه، چای به نوشیدنی اصلی ایرانیان تبدیل شد.
اما قهوه هرگز به‌طور کامل از فرهنگ ایرانی حذف نشد و در خانه‌های اشرافی یا مهمانی‌های خاص حضور داشت. بااین‌حال، این تغییر ذائقه سبب شد تاریخچه قهوه در ایران برای مدتی در سایه‌ی چای قرار گیرد.

بازگشت قهوه در دوران معاصر

از دهه‌ی ۱۳۷۰ خورشیدی به بعد، موج جهانی «کافه‌نشینی» و برندهای بین‌المللی مانند استارباکس الهام‌بخش نسل جدید ایرانیان شد.
قهوه‌خانه‌های سنتی جای خود را به کافه‌های مدرن دادند؛ فضاهایی برای کار، گفتگو و خلاقیت.
دانش باریستایی، ابزارهای اسپرسوساز و ترکیب دانه‌های عربیکا و روبوستا به‌تدریج وارد بازار ایران شدند.
امروز قهوه نه‌تنها نوشیدنی، بلکه بخشی از هویت شهری و حرفه‌ای است.
این دوران را می‌توان فصل نوین تاریخچه قهوه در ایران دانست  از نوشیدنی درباری تا سبک زندگی مدرن.

قهوه در قرن ۲۱: صنعت، علم و فرهنگ جهانی

در جهان امروز، قهوه پس از نفت دومین کالای پرمعامله‌ی تجاری است. میلیون‌ها کشاورز در بیش از ۶۰ کشور دنیا از کشت قهوه امرار معاش می‌کنند. قهوه از یک نوشیدنی سنتی به حوزه‌ای علمی و تخصصی تبدیل شده است  از تحلیل ترکیبات شیمیایی تا طراحی طعم‌شناسی (Flavor Profile). دانش باریستایی، مسابقات جهانی قهوه و موج سوم قهوه (Third Wave Coffee) بخشی از تحولات مدرن در تاریخچه قهوه در جهان هستند.

جمع‌بندی

اکنون می‌دانیم که تاریخچه قهوه در ایران و جهان، داستانی از تعامل فرهنگ‌ها، سفر تمدن‌ها و تحول ذائقه‌هاست. قهوه از عبادت‌خانه‌های یمن تا کافه‌های پاریس، از قهوه‌خانه‌های صفوی تا کافی‌شاپ‌های تهران، همواره نقشی فراتر از یک نوشیدنی داشته است  نمادی از بیداری، اندیشه و گفتگو. در هر فنجان قهوه، قرن‌ها تاریخ و فرهنگ نهفته است؛ کافی است با آگاهی و احترام آن را بنوشیم.

منبع : www.aboutcoffee.org