داستان نوشیدن قهوه و مجازات مرگ؛ وقتی قهوه تهدید تلقی می‌شد

نوشیدن قهوه و مجازات مرگ شاید امروز غیرقابل‌تصور به نظر برسد، اما در مقاطعی از تاریخ، قهوه نه یک نوشیدنی ساده، بلکه رفتاری تهدیدآمیز تلقی می‌شد. در برخی جوامع، نوشیدن قهوه به دلیل پیامدهای اجتماعی و فکری آن، با مجازات‌های شدید و حتی مرگ همراه بود. قهوه از همان ابتدا چیزی فراتر از یک نوشیدنی بود. تجمع، گفت‌وگو، بیداری ذهن و شکل‌گیری فضاهای عمومی، همگی عواملی بودند که قهوه را به پدیده‌ای سیاسی‌اجتماعی تبدیل کردند.

در این مقاله از آموزشگاه باریستایی آرسس شف، بررسی می‌شود که چرا نوشیدن قهوه در برخی دوره‌ها ممنوع شد، چه کسانی با آن مخالفت کردند و این ترس از کجا می‌آمد.

قهوه فقط یک نوشیدنی نبود

قهوه از قرن پانزدهم به بعد، به‌سرعت با فضاهای جمعی گره خورد. قهوه‌خانه‌ها به مکان‌هایی برای گفت‌وگو، نقد قدرت، تبادل خبر و شکل‌گیری اندیشه تبدیل شدند. آنچه باعث شد نوشیدن قهوه و مجازات مرگ در برخی دوره‌های تاریخی در کنار هم قرار بگیرند، نه ماهیت قهوه، بلکه کارکرد اجتماعی آن بود. قهوه مردم را بیدار نگه می‌داشت، گفت‌وگو را طولانی می‌کرد و فضاهایی ایجاد می‌کرد که از کنترل قدرت خارج بودند. نوشیدن قهوه، به‌ویژه در قالب قهوه‌خانه، دقیقاً چنین کارکردی داشت.

اولین ممنوعیت‌ها؛ ترس از بیداری

نخستین ممنوعیت‌های رسمی قهوه در اوایل قرن شانزدهم ثبت شده‌اند. در شهر مکه، قهوه به‌عنوان نوشیدنی‌ای «تحریک‌کننده» ممنوع اعلام شد، زیرا تصور می‌شد مردم را به بحث‌های خارج از کنترل و رفتارهای غیرقابل‌پیش‌بینی سوق می‌دهد.

این ممنوعیت‌ها اغلب نه بر پایه‌ی پزشکی، بلکه بر اساس تفسیرهای مذهبی‌سیاسی اعمال می‌شدند. قهوه به‌دلیل اثر بیدارکننده‌اش، در برخی نگاه‌ها هم‌ردیف با مواد مست‌کننده قرار گرفت؛ برداشتی که بعدها بارها اصلاح شد، اما در آن زمان پیامدهای سنگینی داشت.

قهوه و مجازات مرگ

در برخی دوره‌ها، به‌ویژه در بخش‌هایی از امپراتوری عثمانی، مخالفت با قهوه به شکل افراطی‌تری بروز کرد. گزارش‌هایی تاریخی وجود دارد که نشان می‌دهد در دوره‌ی حکمرانی برخی سلاطین، نوشیدن قهوه یا اداره‌ی قهوه‌خانه می‌توانست با مجازات‌های شدید، حتی مرگ، همراه باشد.

در این روایت‌ها، مجازات نه به‌خاطر خود قهوه، بلکه به‌دلیل تجمع مردم و تبادل آزادانه‌ی اندیشه اعمال می‌شد. قهوه‌خانه‌ها به چشم قدرت، مکان‌هایی بودند که نظم رسمی را تهدید می‌کردند.

باور غلط: مشکل از خود قهوه بود

یک برداشت اشتباه این است که قهوه به‌خاطر اثر فیزیکی‌اش ممنوع شد. در حالی که اسناد تاریخی نشان می‌دهد مشکل اصلی، اثر اجتماعی قهوه بود، نه کافئین.

قهوه ذهن را بیدار نگه می‌داشت، زمان گفت‌وگو را طولانی می‌کرد و افراد را به فکرکردن و بحث‌کردن تشویق می‌کرد. این ویژگی‌ها در جوامعی که کنترل افکار اهمیت داشت، تهدید تلقی می‌شد.

قهوه‌خانه؛ فضای خطرناک

قهوه‌خانه‌ها اولین فضاهای عمومی غیرمذهبی بودند که مردم در آن‌ها آزادانه صحبت می‌کردند. این مکان‌ها به مراکز تبادل خبر، نقد سیاسی و حتی طنز اجتماعی تبدیل شدند.

از نگاه قدرت، این فضاها غیرقابل‌کنترل بودند. ممنوعیت قهوه در بسیاری از موارد، در واقع تلاشی برای تعطیل‌کردن قهوه‌خانه‌ها و خاموش‌کردن این فضاهای گفت‌وگومحور بود.

چرا ممنوعیت‌ها شکست خوردند؟

با وجود شدت برخوردها، قهوه هرگز از بین نرفت. دلیل این شکست ساده بود: قهوه پاسخی واقعی به نیاز اجتماعی انسان‌ها می‌داد. مردم به فضایی برای مکث، گفت‌وگو و بیداری ذهن نیاز داشتند.

به‌تدریج، نگاه‌ها تغییر کرد و قهوه از تهدید به بخشی از فرهنگ رسمی تبدیل شد. قهوه‌خانه‌ها نه‌تنها باقی ماندند، بلکه به نهادهای فرهنگی بدل شدند. در بررسی اسناد تاریخی مربوط به نوشیدن قهوه و مجازات مرگ، روشن می‌شود که این برخوردها واکنشی به ترس از تجمع و تبادل اندیشه بوده است، نه واکنشی به خود نوشیدنی.

قهوه امروز؛ از جرم تا عادت

امروزه تصور مجازات مرگ برای نوشیدن قهوه غیرقابل‌باور است. اما این تاریخ نشان می‌دهد که قهوه از ابتدا نوشیدنی‌ای خنثی نبوده است. قهوه حامل فرهنگ، گفت‌وگو و آگاهی بوده و همین ویژگی‌ها آن را در مسیر تقابل با قدرت قرار داده است.

شناخت این گذشته، درک عمیق‌تری از نقش قهوه در جامعه امروز به ما می‌دهد؛ اینکه چرا قهوه هنوز هم بیش از یک نوشیدنی ساده است.

جمع‌بندی

داستان نوشیدن قهوه و مجازات مرگ، روایت ترس از بیداری است. قهوه نه به‌خاطر طعم یا اثر فیزیکی، بلکه به‌دلیل قدرت اجتماعی‌اش خطرناک تلقی شد. این تاریخ نشان می‌دهد قهوه همواره با تفکر، گفت‌وگو و تغییر گره خورده است؛ ویژگی‌هایی که هیچ‌گاه به‌طور کامل قابل‌سرکوب نبوده‌اند.

منبع: Drinking coffee and the death penalty